Evde Pişirilen Mamalarda Kalsiyum Eksikliği: Nano Teknolojili D3 Vitamininin Üstün Emilimi

Ev yapımı mama, sevgiyle hazırlanan bir öğündür; ancak kemik sağlığı açısından en çok hata yapılan beslenme biçimlerinden biridir. Tavuk göğsü, kıyma, pirinç ve sebzeden oluşan, “temiz” görünen bir tarif, hızlı büyüyen bir yavruda haftalar içinde kalsiyum-fosfor dengesini bozabilir. Bu yazıda kalsiyumun neden eksik kaldığını, D3 vitamininin bu dengedeki gerçek rolünü, “nano-emülsiyon” taşıyıcı sistemin bilimsel mantığını ve D3’ün fazlasının neden en az eksikliği kadar ciddi olduğunu ele alıyoruz.

Evde pişirilen mamada kalsiyum neden eksik kalır?

Kas eti (kemiksiz et) ve sakatatın büyük kısmı fosfor açısından zengin, kalsiyum açısından ise son derece fakirdir. Doğada etçil bir hayvan avının kemiğini de tüketerek bu dengesizliği kendiliğinden kapatır; mutfakta hazırlanan kemiksiz bir öğünde ise bu kaynak yoktur. Sonuç, kalsiyumun fosfora göre belirgin biçimde düşük kaldığı ters bir Ca:P oranıdır.

Bu bir varsayım değil, yayımlanmış verilerle gösterilmiş bir sorundur. Köpekler için internetten ve kitaplardan derlenen 200 ev yapımı tarifin incelendiği bir çalışmada tariflerin büyük çoğunluğunun en az bir temel besin öğesinde yetersiz olduğu, kalsiyum ve D vitamininin sık eksik kalan öğeler arasında yer aldığı bildirilmiştir. Kediler için yapılan benzer bir değerlendirmede de tariflerin neredeyse tamamında en az bir besin öğesi eksik bulunmuştur.

Evde pişirilen mamada kalsiyumu zayıflatan başlıca etkenler şunlardır:

• Kemiksiz et ağırlıklı tarif: Fosfor yükü yüksek, kalsiyum katkısı çok düşüktür.
• Mineral kaynağının hiç eklenmemesi: Tarifte kalsiyum kaynağı belirtilmemişse ya da “isteğe bağlı” geçiyorsa rasyon büyük olasılıkla eksiktir.
• Tarifin zamanla “sadeleşmesi”: Hasta sahipleri çoğu zaman takviye bileşenleri zamanla bırakır, yalnız et ve karbonhidrat kalır.
• Yetişkin tarifinin yavruya verilmesi: Büyüme döneminin mineral ihtiyacı ve dengeye duyarlılığı yetişkinden farklıdır.

D3 vitamini kalsiyum ve fosforla nasıl çalışır?

Kedi ve köpek D vitaminini neden mamadan almak zorunda?

İnsanlarda D3 vitamininin önemli bir kısmı güneş ışığıyla deride üretilir. Kedi ve köpeklerde ise deride D3’ün öncülü olan 7-dehidrokolesterolü hızla başka bir yola çeviren enzim aktivitesi yüksektir; bu nedenle deri sentezi ihtiyacı karşılamaz. Kedi ve köpekler D vitamini açısından fiilen beslenmeye bağımlıdır. Güneşte vakit geçirmek, D vitamini içermeyen bir rasyonu telafi etmez.

D3’ten kalsitriole: iki aşamalı aktivasyon

Mamayla alınan D3 vitamini (kolekalsiferol) kendi başına etkin hormon değildir:

1. 1Karaciğer: D3, 25-hidroksilasyonla 25-hidroksivitamin D’ye (kalsidiol) dönüşür. Kanda ölçülen ve D vitamini durumunu yansıtan form budur.
2. 2Böbrek: 1-alfa-hidroksilaz enzimi kalsidiolü etkin hormon olan 1,25-dihidroksivitamin D’ye (kalsitriol) çevirir. Bu adım sıkı biçimde denetlenir; paratiroid hormonu (PTH) ve düşük fosfor enzimi uyarır, yüksek kalsiyum, yüksek fosfor ve FGF23 ise baskılar.

Bağırsakta kalsiyum ve fosfor emilimi

Kalsitriol, ince bağırsak hücrelerindeki D vitamini reseptörüne (VDR) bağlanarak kalsiyumun hücre içinden aktif taşınmasında görev alan proteinlerin (kalsiyum kanalları, kalbindin, bazolateral pompa) yapımını artırır. Aynı hormon fosforun bağırsaktan taşınmasına da katkıda bulunur. Rasyondaki kalsiyum düşük olduğunda vücut bu aktif yolu güçlendirerek emilim verimini yükseltmeye çalışır.

Kritik nokta şudur: Bu sistem bağırsakta bulunan kalsiyumun emilimini düzenler. Rasyonda yeterli kalsiyum yoksa, D3 vitamini ne kadar uygun olursa olsun emilecek kalsiyum da yoktur.

PTH: vücudun kalsiyum termostatı

Kandaki iyonize kalsiyum düştüğünde paratiroid bezlerindeki kalsiyum algılayıcı reseptörler bunu fark eder ve PTH salgısı artar. PTH üç yoldan kan kalsiyumunu korumaya çalışır:

• Böbrekte kalsitriol yapımını uyararak bağırsak emilimini artırır,
• Böbrekten kalsiyum geri emilimini artırır, fosfor atılımını hızlandırır,
• Kemikten kalsiyum ve fosfor salınımını (kemik yıkımını) uyarır.

Kısa vadede bu bir kurtarma mekanizmasıdır; ancak kalsiyumu düşük, fosforu yüksek bir rasyon aylarca sürerse PTH sürekli yüksek kalır ve kan kalsiyumu “normal” görünürken iskelet sessizce kalsiyum kaybeder. Bu tabloya beslenmesel sekonder hiperparatiroidizm denir ve ev yapımı, et ağırlıklı rasyonlarla ilişkisi iyi bilinir.

Ca:P oranı neden tek başına kalsiyum miktarı kadar önemli?

Kalsiyum ve fosfor birlikte değerlendirilmelidir. Yüksek fosfor, kalsiyum düşükken PTH’yi daha da uyarır; bağırsakta da iki mineral birbirinin emilimini etkiler. Köpek ve kedi beslenme kılavuzları (NRC, FEDIAF) kalsiyumun fosfora eşit ya da biraz fazla olduğu bir oranı hedefler ve büyüme dönemi için bu aralığı daha dar tutar. Kemiksiz kas etinde ise oran tersine döner; fosfor kalsiyumun katlarcasıdır. Bu nedenle “biraz kalsiyum ekledim” yaklaşımı yeterli değildir; oran rasyonun bütününe göre hesaplanmalıdır.

Hızlı büyüyen yavrular neden daha hassas?

Büyüme dönemindeki yavrunun iskeleti her gün yeni kemik dokusu üretir; bu nedenle kalsiyum-fosfor dengesindeki bir hata yetişkine göre çok daha hızlı yansır. Ev yapımı rasyonla beslenen yavrularda karşılaşılabilecek iki tablo farklıdır ve ayırımı veteriner hekim yapar:

• Beslenmesel sekonder hiperparatiroidizm: Temelde kalsiyum eksikliği ve ters Ca:P oranıdır. Kemikte belirgin incelme, topallık, hareket isteksizliği ve küçük travmalarla oluşan kırıklarla görülebilir. Köpek ve kedilerde ev yapımı rasyonla en sık ilişkilendirilen tablo budur.
• Raşitizm: Büyüme plaklarında mineralizasyonun bozulmasıdır; D vitamini eksikliği ya da daha nadiren fosfor eksikliği ile ilişkilidir. Eklem bölgelerinde şişkinlik, bacaklarda eğrilik ve büyüme geriliği görülebilir. Kedi ve köpeklerde nadirdir ama dengesiz ev yapımı rasyonlarda bildirilmiştir.

Bu iki tablo birlikte de bulunabilir: hem kalsiyumu hem D vitamini düşük bir rasyonla büyüyen bir yavruda kırıklar ve D vitamini eksikliğinin birlikte görüldüğü olgular yayımlanmıştır.

Büyük ırk yavrularda fazlası da risk

Büyük ve dev ırk yavrular, özellikle ilk aylarda bağırsaktan kalsiyum emilimini fazlalığa karşı yeterince kısıtlayamaz. Bu dönemde rasyondaki kalsiyumun ve D vitamininin fazlası da kemik ve kıkırdak gelişimini olumsuz etkileyebilir; büyük ırk yavrularda kronik kalsiyum fazlasının iskelet gelişimi üzerindeki etkileri deneysel çalışmalarla gösterilmiştir. Yani hızlı büyüyen bir yavruda amaç “daha fazla” değil, hesaplanmış dengedir. Ticari bir yavru mamasıyla beslenen bir hayvana, hekim önermedikçe ek kalsiyum ya da ek D vitamini verilmemelidir.

Hekime başvurma nedenleri: Yavruda topallık, eklem bölgelerinde şişlik, bacaklarda eğrilik, hareket etmekte isteksizlik, yaşına göre geri kalan büyüme ya da açıklanamayan bir kırık varsa beklemeden veteriner hekiminize başvurun ve rasyonun tarifini yanınızda götürün. Tanı ve tedavi kararı veteriner hekiminizindir.

Sorun D3 eksikliği mi, kalsiyum eksikliği mi? Hekim nasıl ayırt eder?

Belirtiler benzer olsa da nedeni farklı olabilir ve yanlış yönde yapılan destek tabloyu ağırlaştırabilir. Veteriner hekim değerlendirmesinde genellikle şunlara bakılır:

• Rasyonun ayrıntılı tarifi ve miktarları (asıl tanı aracıdır),
• Kan total ve iyonize kalsiyum, fosfor ve alkalen fosfataz değerleri,
• Gerektiğinde PTH ve 25-hidroksivitamin D ölçümü,
• Radyografi ile kemik yoğunluğu ve büyüme plaklarının değerlendirilmesi,
• Böbrek fonksiyonu ve D vitamini metabolizmasını etkileyebilecek başka hastalıkların dışlanması.

Kalsiyum eksikliği baskın bir tabloda öncelik rasyona doğru kalsiyum kaynağını doğru oranda eklemektir; D3 desteği bunun yerine geçmez. D vitamini eksikliği saptanan bir hayvanda ise hekim rasyonun D içeriğini ve gerekirse ek desteği hesaplar.

“Nano” taşıyıcı sistem emilim açısından ne anlama gelir?

D3 vitamini yağda çözünen bir moleküldür. Bağırsakta emilebilmesi için önce yağ damlacıklarından ayrılması ve safra tuzlarıyla oluşan küçük kümeler (miseller) içine alınması gerekir. Bu süreç öğündeki yağ miktarına, safra ve pankreas salgılarına bağlıdır.

Nano-emülsiyonlar, yağda çözünen bir maddeyi çok küçük yağ damlacıkları içinde, su bazlı bir ortamda dağıtan taşıyıcı sistemlerdir. Damlacık küçüldükçe sindirim enzimlerinin etki edebileceği toplam yüzey alanı artar. Bu nedenle laboratuvar sindirim modellerinde ve bazı deney hayvanı ile insan çalışmalarında, nano ölçekli emülsiyonların yağda çözünen vitaminlerin biyoerişilebilirliğini (sindirim sonrası emilime hazır hâle gelen oran) artırabildiği bildirilmiştir; sonuç kullanılan yağın türüne ve damlacık boyutuna göre değişmektedir.

Bu bilgiyi ölçülü okumak gerekir:

• Bulguların önemli kısmı laboratuvar modellerinden gelmektedir; kedi ve köpeklerde farklı D3 formlarını doğrudan karşılaştıran klinik veri sınırlıdır.
• Taşıyıcı sistem, D3’ün sunulma biçimine ilişkindir; rasyondaki kalsiyum eksikliğini kapatmaz ve doz kararını değiştirmez.
• Emilimin kolaylaşması, fazla kullanımın riskini azaltmaz; tersine dozun hekim tarafından belirlenmesini daha da önemli kılar.

D3 vitamininin fazlası neden zararlıdır?

D3 vitamini yağda çözündüğü için vücuttan hızla atılmaz; yağ dokusunda ve karaciğerde birikir. Gereğinden fazla alındığında bağırsaktan kalsiyum ve fosfor emilimi ile kemikten mineral salınımı aşırı artar ve hiperkalsemi (kan kalsiyumunun yükselmesi) gelişebilir. Hiperkalsemi; iştahsızlık, kusma, çok su içme ve çok idrara çıkma, halsizlik ve ilerleyen durumlarda böbrek hasarı ile yumuşak dokularda mineral birikimi ile seyredebilir. Köpeklerde aşırı D vitamini takviyesine bağlı hiperkalsemi olguları yayımlanmıştır ve geçmişte D vitamini fazlası nedeniyle ticari mamaların geri çağrıldığı olaylar yaşanmıştır.

Bu nedenle:

• Tam yemle (ticari tam mama) beslenen bir hayvan zaten D vitamini alır; üzerine ek D3 eklemek hekim kararı gerektirir.
• Birden fazla vitamin ürününün aynı anda kullanılması, fark edilmeden toplam D vitamini alımını yükseltebilir.
• Doz; türe, vücut ağırlığına, yaşa, rasyonun içeriğine ve kan değerlerine göre veteriner hekim tarafından belirlenmelidir. Bu yazıda bilinçli olarak doz önerisi verilmemiştir.

Evde mama hazırlarken nelere dikkat edilmeli?

1. 1Tarifi bir uzmanla kurun: Ev yapımı rasyon, veteriner hekim ya da veteriner beslenme uzmanı tarafından hayvanın türüne, yaşına ve sağlık durumuna göre hesaplanmalıdır.
2. 2Kalsiyum kaynağını tarifin zorunlu parçası sayın: Kaynağı ve miktarı uzman belirlemeli; “göz kararı” kemik unu, yumurta kabuğu ya da süt ürünü eklemek oranı garanti etmez.
3. 3Tarifi değiştirmeyin: Bileşen çıkarmak ya da et oranını artırmak dengeyi bozar. Değişiklik ihtiyacını hekiminizle paylaşın.
4. 4Büyüme döneminde düzenli kontrol: Yavrularda kilo, büyüme hızı ve gerektiğinde kan değerleri düzenli izlenmelidir.
5. 5Destekleri hekiminize bildirin: Kullandığınız tüm vitamin ve mineral ürünlerini, toplam alımın hesaplanabilmesi için hekiminize söyleyin.

VetUx D3 Nano serisi bu tabloda nerede durur?

VetUx D3 Nano serisi, tek etken madde olarak D3 vitamini (3a671) içeren yem katkısı (premiks) spreylerinden oluşur. Ürün kayıtlarına göre D3 vitamini, kalsiyum ve fosforun normal emilimine ve kemik ile diş yapısının korunmasına katkıda bulunur. Seride yağda çözünen D3 vitamini, nano-emülsiyon taşıyıcı sistemle su bazlı bir formda sunulur.

• D3 Nano: Kediler için hazırlanmıştır; ürün kaydında yetişkin kediler için tanımlanmıştır ve D2 vitamini ile birlikte kullanılmaması belirtilmiştir.
• D3 Nano Mini: Küçük ırk köpekler için, düşük doz ihtiyacına göre ayarlanmış bir yoğunlukta hazırlanmıştır.
• D3 Nano Maxi: Orta ve büyük ırk köpekler için, daha yüksek yoğunlukta hazırlanmıştır.

Bu ürünler bir rasyonun kalsiyum eksikliğini karşılamaz ve dengeli bir rasyonun yerine geçmez. Ev yapımı mamayla beslenen bir hayvanda D3 desteğinin gerekip gerekmediğine, hangi ürünün ve hangi miktarın uygun olduğuna; rasyon analizi ve gerekirse kan değerlerine göre veteriner hekim karar vermelidir. Özellikle hızlı büyüyen büyük ırk yavrularda hekim önerisi olmadan D3 eklenmemelidir.

Sıkça sorulan sorular

Evde pişirdiğim mamaya D3 vitamini eklersem kalsiyum eksikliği giderilir mi?

Hayır. D3 vitamini bağırsaktaki kalsiyumun emilimine katkıda bulunur, ancak rasyonda olmayan kalsiyumu yerine koyamaz. Kemiksiz et ağırlıklı bir rasyonda öncelik, doğru kalsiyum kaynağının doğru oranda eklenmesidir. Bunu veteriner hekiminiz ya da bir veteriner beslenme uzmanı hesaplamalıdır.

Köpeğim ya da kedim güneşte vakit geçiriyor; yine de D vitamini almalı mı?

Evet, ama mamasından. Kedi ve köpeklerde deride D3 sentezi ihtiyacı karşılayacak düzeyde değildir; D vitamini rasyonla alınmalıdır. Ticari tam mamalar bunu zaten içerir. Ev yapımı rasyonda D vitamini kaynağının olup olmadığını hekiminizle birlikte değerlendirin.

Yavrumda raşitizm riski olduğunu düşünüyorum; kendim D3 vermeye başlayabilir miyim?

Önerilmez. Topallık, eklem şişliği ya da bacaklarda eğrilik gibi bulgular kalsiyum eksikliğinden, D vitamini eksikliğinden ya da başka bir nedenden kaynaklanabilir ve ayırımı kan değerleri ile radyografiyle yapılır. Yanlış yönde yapılan destek, özellikle büyük ırk yavrularda iskelet gelişimini olumsuz etkileyebilir. Tanı ve tedavi veteriner hekiminizindir.

D3 vitamininin fazlası neden tehlikelidir?

D3 yağda çözünür ve vücutta birikir. Fazlası kan kalsiyumunu yükselterek (hiperkalsemi) iştahsızlık, kusma, çok su içme, halsizlik ve ilerleyen durumlarda böbrek hasarı ile sonuçlanabilir. Bu nedenle kullanım ve doz kararı her zaman veteriner hekime aittir.

Nano-emülsiyon D3 her durumda daha mı iyidir?

Nano-emülsiyon, yağda çözünen D3’ü su bazlı bir formda sunan bir taşıyıcı sistemdir. Laboratuvar çalışmaları bu tür sistemlerin yağda çözünen vitaminlerin sindirimde emilime hazır hâle gelmesini kolaylaştırabildiğini göstermektedir; ancak kedi ve köpeklerde karşılaştırmalı klinik veri sınırlıdır. Form ne olursa olsun belirleyici olan; rasyonun dengesi ve hekim tarafından belirlenen kullanımdır.

Ticari yavru maması kullanıyorum; ek kalsiyum ya da D3 gerekir mi?

Yaşa ve ırk büyüklüğüne uygun, tam yem olarak etiketlenmiş bir yavru maması genellikle kalsiyum, fosfor ve D vitamini açısından dengelenmiştir. Hekim özel bir neden belirlemedikçe üzerine ek kalsiyum ya da D3 eklemek, dengeyi fazlalık yönünde bozabilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; veteriner hekim muayenesinin yerine geçmez. VetUx D3 Nano serisi tamamlayıcı yem katkısıdır, ilaç değildir. Tanı, tedavi ve kullanım kararı veteriner hekiminizindir.

Kaynakça

1. 1How KL, Hazewinkel HAW, Mol JA. Dietary vitamin D dependence of cat and dog due to inadequate cutaneous synthesis of vitamin D. Gen Comp Endocrinol. 1994;96(1):12-18.
2. 2Parker VJ, Rudinsky AJ, Chew DJ. Vitamin D metabolism in canine and feline medicine. J Am Vet Med Assoc. 2017;250(11):1259-1269.
3. 3Hazewinkel HAW, Tryfonidou MA. Vitamin D3 metabolism in dogs. Mol Cell Endocrinol. 2002;197(1-2):23-33.
4. 4National Research Council. Nutrient Requirements of Dogs and Cats. Washington, DC: The National Academies Press; 2006.
5. 5FEDIAF. Nutritional Guidelines for Complete and Complementary Pet Food for Cats and Dogs. Brussels: FEDIAF; güncel sürüm.
6. 6Stockman J, Fascetti AJ, Kass PH, Larsen JA. Evaluation of recipes of home-prepared maintenance diets for dogs. J Am Vet Med Assoc. 2013;242(11):1500-1505.
7. 7Wilson SA, Villaverde C, Fascetti AJ, Larsen JA. Evaluation of the nutritional adequacy of recipes for home-prepared maintenance diets for cats. J Am Vet Med Assoc. 2019;254(10):1172-1179.
8. 8Tal M, Parr JM, MacKenzie S, Verbrugghe A. Dietary imbalances in a large breed puppy, leading to compression fractures, vitamin D deficiency, and suspected nutritional secondary hyperparathyroidism. Can Vet J. 2018;59(1):36-42.
9. 9Hazewinkel HAW, Goedegebuure SA, Poulos PW, Wolvekamp WTC. Influences of chronic calcium excess on the skeletal development of growing Great Danes. J Am Anim Hosp Assoc. 1985;21:377-391.
10. 10Mellanby RJ, Mee AP, Berry JL, Herrtage ME. Hypercalcaemia in two dogs caused by excessive dietary supplementation of vitamin D. J Small Anim Pract. 2005;46(7):334-338.
11. 11Ozturk B, Argin S, Ozilgen M, McClements DJ. Nanoemulsion delivery systems for oil-soluble vitamins: influence of carrier oil type on lipid digestion and vitamin D3 bioaccessibility. Food Chem. 2015;187:499-506.
12. 12Commission Implementing Regulation (EU) 2017/1492 concerning the authorisation of cholecalciferol as a feed additive for all animal species. Off J Eur Union. 2017.