Kedi ve Köpeklerde Kırmızı Kan Hücresi Kayıpları: Şelatlı Demir ve B12 Emilim Biyoyararlanımı

Kısa yanıt: Kedi ve köpeklerde kırmızı kan hücresi kayıpları ve kronik hastalık anemisi; demir kısıtlanması, B12 vitamini (kobalamin) veya folat emilim bozuklukları ve azalmış kemik iliği yanıtıyla ilişkilidir. Şelatlı demir ve kobalamin-folat dengesi fizyolojik eritropoezi destekler. Tanı ve tedavi veteriner hekime aittir; soluk diş etleri ve şiddetli halsizlik acil muayene gerektirir.

Kedi ve köpeklerde kırmızı kan hücresi kayıpları ve kronik hastalık anemisi neden gelişir?

Kırmızı kan hücreleri (eritrositler), yapılarındaki hemoglobin proteini aracılığıyla akciğerlerden alınan oksijeni tüm doku ve organlara taşır. Dolaşımdaki eritrosit kütlesinin, hemoglobin konsantrasyonunun veya hematokrit (PCV) değerinin fizyolojik referans aralığının altına düşmesi anemi olarak tanımlanır (Harvey, 2012). Anemi tek başına bir hastalık değil; kan kaybı, eritrosit yıkımı (hemoliz) veya kemik iliğinde yetersiz eritrosit üretimi sonucunda ortaya çıkan klinik bir tablodur.

Veteriner dahiliye pratiğinde en sık karşılaşılan rejeneratif olmayan (kemik iliğinin yeterli yeni hücre üretemediği) anemi formu kronik hastalık anemisi ya da güncel adıyla inflamasyon anemisidir (Chikazawa ve Dunning, 2016; Grimes ve Fry, 2015). Bu tabloya yol açabilen başlıca klinik süreçler şunlardır:

• Kronik inflamatuvar ve enfeksiyöz süreçler: Uzun süreli doku yangısı, sitokin salınımı üzerinden demir metabolizmasını ve eritrosit ömrünü doğrudan etkiler.
• Kronik böbrek hastalığı (KBH): Özellikle yaşlanan kedilerde böbrek dokusundan sentezlenen eritropoietin (EPO) hormonunun azalması, kemik iliğindeki eritropoez uyarısını zayıflatır (Chalhoub ve ark., 2011).
• Gastrointestinal kan kayıpları ve emilim bozuklukları: Kronik enteropatiler hem gizli (okült) demir kaybına hem de B12 vitamini (kobalamin) ile folatın bağırsaktan emiliminin azalmasına neden olabilir (Naigamwalla ve ark., 2012).
• Ektoparazit ve endoparazit yükü: Pire, kene veya kancalı kurt enfestasyonları özellikle genç hayvanlarda kronik kan ve demir kaybı oluşturur.

Kedi eritrositlerinin ortalama yaşam süresi yaklaşık 70–75 gün iken köpeklerde bu süre 100–115 gün civarındadır (Harvey, 2012). Kedilerde eritrosit ömrünün doğal olarak daha kısa olması, kronik inflamasyon veya besinsel emilim bozukluklarında hematokrit düşüşünün daha erken klinik yansıma bulmasına neden olabilir. Aneminin gerçek nedenini saptamak, tam kan sayımı (CBC), retikülosit sayımı ve biyokimyasal analizleri içeren veteriner hekim muayenesini zorunlu kılar.

Anemik ve halsiz kedi veya köpekte hangi klinik işaretler görülür?

Yavaş gelişen kronik anemilerde hayvanlar azalan oksijen kapasitesine bir süre fizyolojik olarak uyum sağlayabilir; özellikle ev kedileri günlük hareketlerini sessizce azaltarak tabloyu maskeleyebilir. Hasta sahiplerinin dikkat etmesi gereken başlıca bulgular şunlardır:

• Diş etleri, dil ve göz kapaklarının iç yüzeyinde (konjunktiva) pembe rengin soluklaşması veya porselen beyazına dönmesi
• Gündelik oyun süresinin kısalması, merdiven çıkarken veya yürüyüşte çabuk yorulma, sürekli uyku hali (letarji)
• Dinlenme halinde bile normalden hızlı soluk alıp verme (takipne) ve kalp atım hızında artış (taşikardi)
• İştah azalması, kilo kaybı ve tüy kalitesinde matlaşma
• Toprak, kum veya kedi kumu yeme eğilimi (pika davranışları); özellikle demir eksikliği anemisi gelişen kedi ve köpeklerde önemli bir klinik ipucudur (Naigamwalla ve ark., 2012)

Mekanizma: Kemik iliği eritropoez matrisi, şelatlı demir ve B12 emilimi nasıl çalışır?

Bu bölüm genel hematolojik ve sindirim fizyolojisini açıklar; tamamlayıcı yem formülasyonuna dair ürün bilgileri aşağıda ayrıca sunulmuştur.

Hepsidin-ferroportin ekseni ve fonksiyonel demir kısıtlanması

Demir, hemoglobin molekülünün oksijen bağlayan hem halkasının merkez atomudur. Vücutta kronik bir inflamasyon geliştiğinde, interlökin-6 (IL-6) başta olmak üzere inflamatuvar sitokinler karaciğerden hepsidin adlı peptit hormonun sentezini artırır (Ganz ve Nemeth, 2012; Chikazawa ve Dunning, 2016). Hepsidin, bağırsak epitel hücrelerinde (enterositler) ve makrofajlarda bulunan tek demir çıkış kapısı olan ferroportin kanallarına bağlanarak bu kanalların yıkılmasına yol açar.

Sonuçta demir hem ince bağırsaktan dolaşıma geçemez hem de retiküloendotelyal sistem depolarında kilitli kalır. Buna fonksiyonel demir kısıtlanması denir: vücutta toplam demir bulunsa bile kemik iliğindeki gelişmekte olan eritroblastlara yeterli demir ulaşamaz.

Duodenal demir emilimi: İnorganik tuzlar ve şelatlı demir biyoyararlanımı

Diyetle alınan demirin emilimi ağırlıklı olarak ince bağırsağın ilk bölümü olan duodenumda gerçekleşir. İnorganik demir tuzları (örneğin demir sülfat veya demir oksit) bağırsak lümeninde serbest iyonize forma geçtiklerinde diyetteki fitatlar, fosfatlar ve polifenollerle çözünmeyen kompleksler oluşturarak emilim kaybına uğrayabilir ve mukozal irritasyona yol açabilir.

Biyokimyasal açıdan şelatlı demir (amino asit veya organik ligandlarla koordine edilmiş demir formları), metal iyonunu halka yapısında koruyarak lümendeki bağlayıcı inhibitörlerle erken reaksiyona girmesini sınırlar. Bu yapısal kararlılık, enterosit yüzeyine ulaşan demirin biyoyararlanımını ve gastrointestinal toleransını olumlu yönde etkiler (Harvey, 2012). Ayrıca bitkisel matrislerde doğal olarak yer alan organik demir ve antioksidan bileşenler (örneğin Moringa oleifera yaprağındaki polifenoller, demir ve folat türevleri), fizyolojik mikro besin profiline eşlik eden besinsel kaynaklar arasında incelenmektedir (Gopalakrishnan ve ark., 2016).

İntrensek faktör, B12 vitamini (kobalamin) ve folik asit sinerjisi

Kemik iliğinde eritrosit öncül hücrelerinin (eritroblastlar) hızla bölünüp olgunlaşabilmesi için yalnızca demir yeterli değildir; kesintisiz DNA sentezi gerekir. Bu noktada iki temel B grubu vitamini birlikte çalışır:

• B12 vitamini (kobalamin): Kedi ve köpeklerde kobalamin emilimi son derece özelleşmiş, çok basamaklı bir süreçtir. Diyetteki kobalamin midede serbestleştikten sonra intrensek faktör (IF) proteinine bağlanır ve ince bağırsağın son bölümü olan ileumdaki spesifik kubam (cubam) reseptörleri aracılığıyla emilir. Önemli bir tür farkı olarak köpeklerde intrensek faktör hem mideden hem pankreastan salgılanırken, kedilerde intrensek faktör neredeyse tamamen ekzokrin pankreas tarafından üretilir (Simpson ve ark., 2001; Ruaux, 2013). Bu nedenle pankreas veya distal ince bağırsak hassasiyeti olan kedilerde kobalamin depoları hızla azalabilir (Korman ve ark., 2012).
• Folik asit (B9 vitamini): Duodenum ve proksimal jejunumdan emilen folat, timidin nükleotidlerinin sentezinde tek karbon (metil) taşıyıcısı olarak görev alır. Kobalamin bağımlı metiyonin sentaz enzimi çalışmadığında folat hücre içinde aktif olmayan formda sıkışıp kalır ("folat tuzağı") ve eritroblastlarda DNA replikasyonu yavaşlar.

Çinko pikolinat, L-glutamin ve bağırsak bariyerinin emilimdeki rolü

Demir, B12 ve folik asidin kemik iliğine ulaşabilmesi için öncelikle bağırsak mukozasının (villus ve mikrovillus yapısının) sağlam olması gerekir:

• L-Glutamin: İnce bağırsak epitel hücrelerinin (enterositler) birincil enerji substratıdır; sıkı bağlantı proteinlerinin (tight junctions) ve villus bütünlüğünün korunmasına katkıda bulunur (Kim ve Kim, 2017).
• Canlı probiyotik kültürler: Bağırsak mikrobiyotasının doğal dengesini destekleyerek besin öğelerinin normal mukozal emilim ortamına katkıda bulunur.
• Çinko pikolinat: Pikolinik asit ile şelatlanmış çinko formu yüksek emilim profiline sahiptir; eritrosit membran stabilitesinde ve karbonik anhidraz başta olmak üzere yüzlerce metalloenzimin fizyolojik işleyişinde kofaktör olarak yer alır.

Hangi durumlarda zaman kaybetmeden veteriner hekime başvurulmalı?

Aşağıdaki bulgulardan herhangi biri fark edildiğinde evde besinsel destek denemek yerine aynı gün veteriner hekime başvurulmalıdır:

• Diş etlerinde belirgin solukluk, beyazlaşma veya sarımtırak renk değişimi (sarılık/ikter)
• Hayvanın ayağa kalkmakta zorlanması, ani gelişen şiddetli halsizlik veya bayılma (senkop)
• Dinlenme sırasında dakikada 35–40'ı aşan hızlı veya karından zorlanarak nefes alma
• Siyah, katran görünümünde dışkı (melena — üst sindirim sistemi kanaması işareti) veya idrarda kan/koyu kahverengi renk değişimi
• Yabancı cisim, soğan/sarımsak, kemirgen zehiri veya insan ilacı (özellikle parasetamol ya da ibuprofen) yutma şüphesi

Tanı ve tedavi kararlarının tamamı veteriner hekime aittir. Nedenini bilmeden dışarıdan yüksek miktarda demir preparatı vermek, demir birikimine veya mide-bağırsak hasarına yol açabileceği için hekim kontrolü dışında uygulanmamalıdır.

Elixir of Hemofix bu tabloda nerede konumlanır?

Elixir of Hemofix, kan değerlerine ve gündelik canlılığa önem gösterilen kediler için hazırlanmış, probiyotikli yaş mama ve saşe kombinasyonundan (90 g) oluşan bir tamamlayıcı yemdir. Uskumru (Scomber scombrus) bazlı, glutensiz, düşük karbonhidratlı ve yüksek nem oranına sahip tarifi; Moringa yaprağı (Moringa oleifera), demir, folik asit, B12 vitamini, çinko pikolinat, canlı probiyotik kültürler ve L-glutamin içerir.

• Moringa yaprağı, demir, folik asit ve B12 vitamini: Normal kırmızı kan hücresi oluşumuna ve normal kan değerlerinin korunmasına katkıda bulunarak fizyolojik eritropoez fonksiyonunu destekler.
• Canlı probiyotikler ve L-glutamin: Bağırsak bariyerinin doğal bütünlüğünü, bağırsak konforunu ve mikro besinlerin normal emilimini destekler.
• Çinko pikolinat ve protein odaklı profil: Kolay emilen çinko pikolinat formu, uskumru proteini ve yüksek nem oranıyla birleşerek doğal savunmanın, gündelik canlılığın ve normal metabolik dengenin korunmasına yardımcı olur.
• Glutensiz ve düşük karbonhidratlı yaş form: Hassas sindirim sistemine sahip kediler için nazik bir seçenek sunar ve gün boyu dengeli enerji akışının korunmasına katkıda bulunur.

Elixir of Hemofix bir beşeri ya da veteriner ilaç değildir; anemiyi tedavi etmez veya iyileştirmez, yalnızca veteriner hekimin önerdiği bakıma eşlik eden tamamlayıcı yem statüsündedir. Kedinizin kilosuna ve günlük enerji ihtiyacına göre, veteriner hekiminize danışarak günlük öğünlerine bölerek veriniz. Saşe içeriğini yaş mamaya karıştırarak servis ediniz ve açtıktan sonra buzdolabında saklayınız. Ürün kediler için formüle edilmiştir; köpekler için beslenme ve destek planı veteriner hekimle ayrıca oluşturulmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Kedi ve köpeklerde kronik hastalık anemisi ile demir eksikliği anemisi aynı şey midir?

Hayır. Demir eksikliği anemisinde vücudun toplam demir depoları (genellikle kronik kan kaybı nedeniyle) gerçekten tükenmiştir. Kronik hastalık (inflamasyon) anemisinde ise vücutta demir bulunmasına rağmen, inflamasyon sırasında artan hepsidin hormonu demirin bağırsaktan emilimini ve depolardan kemik iliğine geçişini kısıtlar. İki tablonun ayırıcı tanısı ve yönetimi veteriner hekim tarafından kan tahlilleriyle belirlenir.

B12 vitamini (kobalamin) eksikliği kedilerde neden kan değerlerini ve enerjiyi etkiler?

B12 vitamini, kemik iliğinde kırmızı kan hücresi öncüllerinin bölünüp olgunlaşması için gereken DNA sentezinde folik asitle birlikte zorunlu kofaktördür. Kedilerde B12 emilimi için gereken intrensek faktör yalnızca pankreastan salgılandığı ve emilim ince bağırsağın son kısmında (ileum) gerçekleştiği için, sindirim sistemi hassasiyetlerinde B12 düzeyi hızla düşebilir. Uygun destek planı veteriner hekimce belirlenir.

Şelatlı mineraller ile inorganik mineral tuzları arasındaki emilim farkı nedir?

İnorganik mineral tuzları sindirim kanalında serbest iyonlara ayrıştığında diyetteki fitat ve fosfat gibi bileşiklerle bağlanarak emilim kaybına uğrayabilir. Amino asit veya organik asitlerle bağlanmış (şelatlı veya pikolinat formlu) mineraller ise bağırsak lümeninde daha kararlı kalarak enterosit yüzeyine ulaşır ve fizyolojik emilim biyoyararlanımını destekler.

Anemik olduğu düşünülen kediye evde kendi başıma demir takviyesi verebilir miyim?

Hayır. Aneminin nedeni belirlenmeden verilen demir preparatları mide-bağırsak mukozasını tahriş edebilir ve hemolitik anemi veya hepsidin yüksekliği olan vakalarda dokularda aşırı demir yüklenmesine (hemosiderozis) yol açabilir. Tanı, tedavi ve besinsel destek seçimi mutlaka veteriner hekim kontrolünde yapılmalıdır.

Bağırsak sağlığı (L-glutamin ve probiyotikler) kan değerlerinin korunmasıyla nasıl ilişkilidir?

Demir duodenumdan, folik asit jejunumdan, B12 vitamini ise ileumdan emilir. Bağırsak epitel bariyeri zayıfladığında bu mikro besinlerin dolaşıma geçişi azalır. L-glutamin ve canlı probiyotik kültürler bağırsak bariyerinin doğal bütünlüğünü ve besinlerin normal emilimini destekleyerek fizyolojik beslenme matrisine katkıda bulunur.

Elixir of Hemofix köpeklere verilebilir mi veya ilaç tedavisinin yerine geçer mi?

Elixir of Hemofix, kediler için özel olarak formüle edilmiş probiyotikli yaş mama ve saşe kombinasyonundan oluşan bir tamamlayıcı yemdir; köpekler için uygun beslenme planı veteriner hekimle ayrıca belirlenmelidir. Hiçbir tamamlayıcı yem veteriner hekimin uygulayacağı tıbbi tanı ve tedavinin yerine geçmez; yalnızca hekimin önerdiği bakıma eşlik eder.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; veteriner hekim muayenesi, tanısı ve tedavisinin yerine geçmez. Evcil hayvanınızın sağlığıyla ilgili her karar için veteriner hekiminize danışın.

Yazar: Vet. Hek. Metehan Çalıkuşu

Kaynakça

• Chikazawa S, Dunning MD. A review of anaemia of inflammatory disease in dogs and cats. J Small Anim Pract. 2016;57(7):348-353.
• Grimes CN, Fry MM. Nonregenerative anemia: mechanisms of decreased or ineffective erythropoiesis. Vet Pathol. 2015;52(2):298-311.
• Harvey JW. Veterinary Hematology: A Diagnostic Guide and Color Atlas. St. Louis, MO: Elsevier Saunders; 2012.
• Naigamwalla DZ, Webb JA, Giger U. Iron deficiency anemia. Can Vet J. 2012;53(3):250-256.
• Ganz T, Nemeth E. Hepcidin and iron homeostasis. Biochim Biophys Acta. 2012;1823(9):1434-1443.
• Ruaux CG. Cobalamin in companion animals: diagnostic marker, deficiency states and therapeutic implications. Vet J. 2013;196(2):145-152.
• Simpson KW, Fyfe J, Cornetta A, et al. Subnormal concentrations of serum cobalamin (vitamin B12) in cats with gastrointestinal disease. J Vet Intern Med. 2001;15(1):26-32.
• Korman RM, Hetzel N, Knowles TG, Harvey AM, Tasker S. A retrospective study of 180 anaemic cats: features, aetiologies and survival data. J Feline Med Surg. 2013;15(2):81-90.
• Chalhoub S, Langston C, Eatroff A. Anemia of renal disease: what it is, what to do and what's new. J Feline Med Surg. 2011;13(9):629-640.
• Gopalakrishnan L, Doriya K, Kumar DS. Moringa oleifera: A review on nutritive importance and its medicinal application. Food Sci Hum Wellness. 2016;5(2):49-56.
• Kim MH, Kim H. The roles of glutamine in the intestine and its implication in intestinal diseases. Int J Mol Sci. 2017;18(5):1051.