Kedi ve Köpek Probiyotiği Nasıl Seçilir? Suş, Koloni Sayısı ve Saklama Koşulları

Probiyotik nedir, bakteri içeren her ürün probiyotik midir?

Uluslararası kabul gören tanıma göre probiyotik, yeterli miktarda verildiğinde konakçının sağlığına yarar sağlayan canlı mikroorganizmalardır (Hill ve ark., 2014). Bu tanımın üç ayağı vardır: mikroorganizmanın canlı olması, yeterli miktarda bulunması ve etkisinin o mikroorganizma için gösterilmiş olması. Bu üç koşuldan biri eksikse ürün, etiketinde "probiyotik" yazsa bile tanımı tam karşılamaz.

Bu nedenle "fermente ürün", "bakteri kültürü" ya da yalnızca "probiyotik içerir" ifadesi tek başına yeterli bilgi değildir. Kedi ve köpek mamaları üzerinde yapılan bir çalışmada, probiyotik içerdiği belirtilen ürünlerin hiçbirinde etikette sayılan mikroorganizmaların tamamı bulunamamıştır (Weese ve Arroyo, 2003). Benzer bir değerlendirme, probiyotik ürünlerin etiket bilgileriyle gerçek içeriği arasında önemli farklar olabildiğini göstermiştir (Weese ve Martin, 2011). Bilinçli seçim, etiketi doğru okumakla başlar.

Probiyotikte suş adı neden bu kadar önemlidir?

Bir probiyotiğin tam adı üç parçadan oluşur: cins (örneğin Lactobacillus), tür (örneğin acidophilus) ve suş kodu. Suş kodu, harf ve rakamlardan oluşan, çoğunlukla bir kültür koleksiyonundaki kayıt numarasını gösteren bir tanımlayıcıdır. Aynı türün farklı suşları; mide asidine ve safraya dayanıklılık, bağırsak duvarına tutunma ve bağırsak florasıyla etkileşim bakımından birbirinden belirgin biçimde ayrılabilir.

Bu duruma suş özgüllüğü denir: Bir suş için yapılmış çalışmanın sonucu, aynı türün başka bir suşuna otomatik olarak aktarılamaz (Hill ve ark., 2014; Jugan ve ark., 2017). Kedi ve köpeklerde yapılan probiyotik çalışmaları da belirli suşlar ve belirli ürünlerle yürütülmüştür; sonuçlar suşa, miktara ve hayvanın durumuna göre değişir (Grześkowiak ve ark., 2015; Schmitz, 2021). Etikette yalnızca cins ya da tür adı yazıyorsa, ürünün hangi bilimsel veriye dayandığını izlemek mümkün olmaz.

Avrupa Birliği'nde kedi ve köpek yemlerinde kullanılan probiyotik mikroorganizmalar "zootekni katkı maddesi" ve "bağırsak florası dengeleyicisi" olarak değerlendirilir; her bir suş, hedef türler için güvenlik ve etkinlik değerlendirmesinden geçtikten sonra yetkilendirilir (AT 1831/2003 sayılı Tüzük; EFSA FEEDAP Paneli, 2018). Bu nedenle suş kodu, ürünün hangi değerlendirmeye dayandığını gösteren en önemli etiket bilgisidir.

Etiket okurken bilinmesi gereken bir ayrıntı daha var: 2020 yılında Lactobacillus cinsi yeniden sınıflandırılmış ve bazı türler yeni cins adları almıştır. Örneğin Lactobacillus reuteri bugün bilimsel literatürde Limosilactobacillus reuteri olarak geçer (Zheng ve ark., 2020). Etikette eski ya da yeni adın yazılması aynı türü ifade edebilir; bu durum tek başına bir hata anlamına gelmez.

Koloni sayısı (KOB/CFU) nasıl okunur?

KOB (koloni oluşturan birim), İngilizcede CFU (colony forming unit), üründe çoğalabilecek durumdaki canlı mikroorganizma miktarını gösterir. Sayılar genellikle bilimsel gösterimle yazılır: 1 × 10⁹ KOB bir milyar, 1 × 10¹² KOB bir trilyon koloni oluşturan birim demektir. Etikette koloni sayısını okurken şu üç soruyu sorun:

• Hangi miktar için verilmiş? Koloni sayısı gram başına, kilogram başına ya da bir saşe veya ölçek başına yazılabilir. Aynı sayı farklı birimlerle çok farklı bir miktarı ifade eder.
• Her suş için ayrı ayrı mı yazılmış? Birden fazla suş içeren ürünlerde, her suşun miktarının ayrı belirtilmesi daha açık bir etiket bilgisidir.
• Hangi tarih için garanti edilmiş? Canlı mikroorganizma sayısı zamanla azalır. "Üretim anında" verilen sayı ile "son kullanma tarihine kadar" garanti edilen sayı aynı şey değildir.

"Ne kadar çok, o kadar iyi" yaklaşımı probiyotikler için geçerli değildir. Anlamlı olan, o suş için çalışılmış ve yetkilendirilmiş miktardır; daha yüksek bir sayı kendiliğinden daha iyi bir sonuç anlamına gelmez (Jugan ve ark., 2017). Evcil hayvanınız için uygun ürünü ve miktarı veteriner hekiminiz belirler.

Saklama koşulları probiyotiğin canlılığını nasıl etkiler?

Probiyotikler canlı mikroorganizmalar içerdiği için saklama koşulları ürünün değerini doğrudan etkiler. Canlılığı azaltan başlıca etkenler sıcaklık, nem, oksijen ve ışıktır. Toz formdaki probiyotikler genellikle kurutulmuş hâlde bulunur; nemle karşılaştıklarında canlılıklarını daha hızlı yitirebilirler. Bu nedenle tek kullanımlık saşeler ve nem geçirmeyen ambalajlar, açılıp kapanan büyük kaplara göre ürünü dış ortamdan daha iyi korur.

Saklama için şu genel ilkeler yol gösterir:

• Etikette yazan saklama koşuluna uyun. Bazı ürünler oda sıcaklığında, bazıları buzdolabında saklanmak üzere tasarlanır; bu bilgiyi yalnızca ürün etiketi verir.
• Ürünü serin ve kuru bir yerde, orijinal ambalajında tutun; banyo gibi nemli ortamlardan, ocak ve kalorifer yakınından, araç içi gibi ısınan yerlerden uzak tutun.
• Açılan saşeyi bekletmeden kullanın; büyük kaplarda kapağı her kullanımdan sonra sıkıca kapatın.
• Sıcak yiyeceklere eklemekten kaçının; ürünün nasıl verileceğini etikete ve veteriner hekiminizin önerisine göre belirleyin.
• Son kullanma tarihi geçmiş ürünü kullanmayın.

İnsanlar için üretilmiş probiyotik kedi ve köpeğe verilebilir mi?

Hayır; insanlar için üretilmiş probiyotikleri evcil hayvanınıza vermeyin. Bu ürünlerdeki suşlar ve miktarlar insanlar için seçilmiştir; kedi ve köpek için değerlendirilmiş olmayabilir. İnsan ürünlerinin bir kısmında tatlandırıcılar, aromalar ve kedi ya da köpek için uygun olmayan yardımcı maddeler bulunabilir; örneğin bazı insan ürünlerinde kullanılan tatlandırıcı ksilitol köpekler için zehirlidir. Ayrıca kedi ve köpeklerin bağırsak florası insanınkinden farklıdır (Grześkowiak ve ark., 2015). Evcil hayvanınız için hayvanlara yönelik hazırlanmış, suşu ve miktarı etikette açıkça belirtilmiş bir ürünü veteriner hekiminizle birlikte seçin.

Antibiyotik kullanırken probiyotik verilebilir mi?

Antibiyotikler hastalık yapan bakterilerin yanı sıra bağırsaktaki yararlı bakterileri de etkileyebilir; bu nedenle antibiyotik dönemi, bağırsak florasının dengesinin sarsılabildiği bir dönemdir (Pilla ve Suchodolski, 2020). Probiyotiklerin bu dönemdeki yerine ilişkin çalışmalar sınırlıdır ve sonuçlar kullanılan suşa ve ürüne göre farklılık gösterir (Schmitz, 2021). Konuyu daha ayrıntılı ele aldığımız antibiyotik sonrası bağırsak florası yazımıza göz atabilirsiniz.

Antibiyotik kullanan bir kedi ya da köpeğe probiyotik verilip verilmeyeceğine, hangi ürünün seçileceğine ve probiyotiğin antibiyotikle arasındaki zamanlamaya veteriner hekiminiz karar verir. Antibiyotik tedavisini kendi başınıza kesmeyin, ara vermeyin ve dozunu değiştirmeyin.

Etikette nelere bakmalısınız? Kısa kontrol listesi

1. 1Tam suş adı: Cins, tür ve suş kodu birlikte yazılmış mı?
2. 2Koloni sayısı: Her suş için ayrı mı, hangi birim için (gram, kilogram, saşe) verilmiş?
3. 3Garanti süresi: Koloni sayısı son kullanma tarihine kadar mı garanti ediliyor?
4. 4Saklama koşulu: Oda sıcaklığı mı, buzdolabı mı? Ambalaj nemden koruyor mu?
5. 5Hedef tür: Ürün kedi ve/veya köpek için mi hazırlanmış?
6. 6Ürün sınıfı ve üretici bilgisi: Ürünün tamamlayıcı yem olduğu, üretici ya da dağıtıcı bilgisi etikette yer alıyor mu?

Flora Guard ve Flora Guard Plus nedir?

Flora Guard ve Flora Guard Plus, kedi ve köpeklerde bağırsak florasının normal dengesinin korunmasına katkıda bulunan, saşe formunda tamamlayıcı yemlerdir. Flora Guard etiket bileşiminde suş koduyla tanımlanmış iki probiyotik (Enterococcus faecium NCIMB 10415 ve Lactobacillus acidophilus CECT 4529, her biri kilogramda 1 × 10¹² KOB) ile L-lizin ve B1, B2, B6, C ve D3 vitaminleri bulunur. Flora Guard Plus ise aynı iki suşu (her biri kilogramda 4 × 10¹¹ KOB) Lactobacillus reuteri, prebiyotik bir lif olan elma pektini, doğal bir mineral olan zeolit (klinoptilolit) ve C, B9 (folik asit), B1, B6, B2 ile D3 vitaminleriyle bir araya getirir; elma pektini bağırsak içeriğinin doğal geçişine ve dışkı kıvamının düzenine eşlik eder. Her iki ürünün etiketinde koloni sayıları kilogram başına belirtilir ve serin, kuru bir yerde saklanması önerilir. Bu ürünler ilaç değildir; bir hastalığın tanısının ve tedavisinin yerine geçmez. Evcil hayvanınız için uygun olup olmadığına, kullanım şekline ve antibiyotik kullanılan dönemde zamanlamaya veteriner hekiminiz karar verir.

Ne zaman veteriner hekime gidilmeli?

Probiyotik içeren tamamlayıcı yemler, sindirim sorunlarının nedenini ortaya koymaz ve muayenenin yerine geçmez. Aşağıdaki durumlarda beklemeden veteriner hekiminize başvurun:

• Dışkıda kan, siyah ve katran kıvamında dışkı ya da tekrarlayan kusma varsa,
• Halsizlik, su içmeme, karın ağrısı belirtileri (kamburlaşma, dokunulmak istememe) görülüyorsa,
• İshal bir iki günde düzelmiyor, kötüleşiyor ya da sık sık tekrarlıyorsa,
• Kediniz bir günden uzun süre yemek yemiyorsa,
• Yavru, yaşlı ya da kronik bir hastalığı olan bir hayvansa,
• Bağışıklık sistemini etkileyen bir hastalığı varsa ya da bağışıklığı baskılayan ilaçlar kullanıyorsa; bu hayvanlarda probiyotik kullanımı mutlaka veteriner hekimle değerlendirilmelidir (Jugan ve ark., 2017),
• Kilo kaybı, tüy kalitesinde bozulma ya da iştah değişikliği gibi uzun süren belirtiler varsa,
• Probiyotik içeren bir ürüne başladıktan sonra yeni bir belirti ortaya çıktıysa.

Tanıyı ve tedaviyi veteriner hekim belirler; probiyotik içeren bir ürün ancak hekimin planına eşlik eden bir destek olarak düşünülmelidir.

Sıkça sorulan sorular

Koloni sayısı yüksek olan probiyotik daha mı iyidir?

Hayır, kendiliğinden daha iyi değildir. Anlamlı olan, o suş için çalışılmış ve yetkilendirilmiş miktardır. Suş kodu belirtilmemiş yüksek bir sayı, suşu ve miktarı açıkça yazılmış bir üründen daha fazla bilgi vermez.

Kendi kullandığım probiyotiği kedime ya da köpeğime verebilir miyim?

Hayır. İnsan ürünlerindeki suşlar ve miktarlar insanlar için seçilmiştir; bazı ürünlerde ksilitol gibi köpekler için zehirli tatlandırıcılar bulunabilir. Evcil hayvanınız için hayvanlara yönelik bir ürünü veteriner hekiminizle seçin.

Antibiyotikle birlikte probiyotik verilebilir mi?

Bu kararı veteriner hekiminiz verir. Probiyotiğin gerekip gerekmediğini, hangi ürünün seçileceğini ve antibiyotikle arasındaki zamanlamayı hayvanınızın durumuna göre hekiminiz belirler. Antibiyotik tedavisini kendi başınıza değiştirmeyin.

Probiyotiği buzdolabında saklamak gerekir mi?

Ürüne göre değişir. Bazı ürünler oda sıcaklığında, bazıları buzdolabında saklanmak üzere hazırlanır. Etiketteki saklama koşuluna uyun; ürünü nemden, ısıdan ve doğrudan güneş ışığından koruyun.

Probiyotik içerdiği yazan bir mama yeterli olur mu?

Mamalarda probiyotiklerin canlılığı üretim, saklama ve raf ömrü boyunca korunmayabilir; yapılan bir çalışmada mama etiketlerinde belirtilen mikroorganizmaların tamamı hiçbir üründe bulunamamıştır (Weese ve Arroyo, 2003). Evcil hayvanınızın ek bir desteğe ihtiyacı olup olmadığını veteriner hekiminizle değerlendirin.

Probiyotik etkisini ne zaman gösterir, ne kadar süre kullanılır?

Bu süre ürüne, suşa ve hayvanın durumuna göre değişir. Kullanım süresini ve sıklığını veteriner hekiminiz belirler; belirtiler sürüyor ya da kötüleşiyorsa ürünü kendi başınıza değiştirmek yerine hekiminize başvurun.

Sonuç

İyi bir probiyotik seçimi, ambalajdaki iddiadan değil etiketin ayrıntılarından başlar: tam suş adı, her suş için koloni sayısı, bu sayının hangi tarihe kadar garanti edildiği ve saklama koşulları. İnsanlar için üretilmiş probiyotikler evcil hayvanlara verilmemeli, antibiyotikle birlikte kullanım ise her zaman hekim kararıyla planlanmalıdır. Tanı ve tedavi veteriner hekimin işidir; evcil hayvanınız için doğru probiyotiği ve kullanım planını belirlemek için veteriner hekiminize danışın.

Kaynakça

1. 1Hill C, Guarner F, Reid G, ve ark. Expert consensus document: The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic. Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2014;11(8):506-514. doi:10.1038/nrgastro.2014.66
2. 2Jugan MC, Rudinsky AJ, Parker VJ, Gilor C. Use of probiotics in small animal veterinary medicine. J Am Vet Med Assoc. 2017;250(5):519-528. doi:10.2460/javma.250.5.519
3. 3Schmitz SS. Value of probiotics in canine and feline gastroenterology. Vet Clin North Am Small Anim Pract. 2021;51(1):171-217. doi:10.1016/j.cvsm.2020.09.011
4. 4Grześkowiak Ł, Endo A, Beasley S, Salminen S. Microbiota and probiotics in canine and feline welfare. Anaerobe. 2015;34:14-23. doi:10.1016/j.anaerobe.2015.04.002
5. 5Weese JS, Arroyo L. Bacteriological evaluation of dog and cat diets that claim to contain probiotics. Can Vet J. 2003;44(3):212-215.
6. 6Weese JS, Martin H. Assessment of commercial probiotic bacterial contents and label accuracy. Can Vet J. 2011;52(1):43-46.
7. 7Pilla R, Suchodolski JS. The role of the canine gut microbiome and metabolome in health and gastrointestinal disease. Front Vet Sci. 2020;6:498. doi:10.3389/fvets.2019.00498
8. 8Zheng J, Wittouck S, Salvetti E, ve ark. A taxonomic note on the genus Lactobacillus: Description of 23 novel genera, emended description of the genus Lactobacillus Beijerinck 1901, and union of Lactobacillaceae and Leuconostocaceae. Int J Syst Evol Microbiol. 2020;70(4):2782-2858. doi:10.1099/ijsem.0.004107
9. 9EFSA Panel on Additives and Products or Substances used in Animal Feed (FEEDAP). Guidance on the characterisation of microorganisms used as feed additives or as production organisms. EFSA J. 2018;16(3):5206. doi:10.2903/j.efsa.2018.5206
10. 10Avrupa Parlamentosu ve Konseyi. Hayvan beslemede kullanılan katkı maddelerine ilişkin 22 Eylül 2003 tarihli ve (AT) 1831/2003 sayılı Tüzük. Avrupa Birliği Resmî Gazetesi L 268, 18.10.2003, s. 29-43.