Kedilerde Kaşıntı ve Hassas Deri: Parazit, Besin Hassasiyeti ve Deri Bariyeri

Kediler kaşıntıyı çoğu zaman sessizce yaşar. Köpek gibi gözünüzün önünde kaşınmak yerine kendini saklanarak yalar; sahibin fark ettiği ilk şey de genellikle karın altında incelen tüyler, boyunda hissedilen küçük kabuklar ya da sıklaşan tüy yumağıdır. Bu yazıda kedide kaşıntının nasıl anlaşıldığını, pirenin neden ilk şüpheli olduğunu, besin hassasiyetinin nasıl araştırıldığını, deri bariyeriyle kaşıntı arasındaki döngüyü ve ne zaman veteriner hekime başvurmanız gerektiğini anlatıyoruz.

Kedide kaşıntı nasıl anlaşılır?

Kediler titiz hayvanlardır ve günlerinin önemli bir kısmını tüy bakımına ayırır. Bu yüzden normal tımarla kaşıntıya bağlı aşırı yalanmayı ayırt etmek kolay değildir. Şu işaretler kaşıntıyı düşündürür:

• Aşırı yalanma ve tüy koparma: Kedi aynı bölgeyi uzun süre ve sık sık yalar, tüyleri dişleriyle çeker. Bunu çoğu zaman siz yokken yapar.
• Tüysüzleşen ya da incelen alanlar: Özellikle karın altı, iç bacaklar, böğür ve ön ayakların iç yüzü. Bu alanlarda tüyler dökülmekten çok kırılmış ve kısalmış görünebilir.
• Küçük kabuklar: Sırtı ya da boynu okşarken parmak uçlarınızda darı tanesi gibi küçük, sert kabuklar hissedebilirsiniz.
• Baş ve boyun kaşıma: Kedi arka ayağıyla yüzünü, kulak arkasını ya da boynunu sık sık kaşır.
• Kulaklarla ilgili işaretler: Sık kulak kaşıma, baş sallama ya da kulak içinde koyu renkli kir.
• Dolaylı ipuçları: Daha sık tüy yumağı kusma, dışkıda tüy görülmesi, huzursuzluk ve uyku düzeninde değişiklik.

Tüy kaybının kaşıntıya mı yoksa başka bir nedene mi bağlı olduğunu anlamak için kedilerde tüy dökülmesi yazımıza, tüy yumağı kusmasının ne zaman başka bir sorunu işaret edebileceği için de kedilerde kusma yazımıza göz atabilirsiniz.

Kedilerde kaşıntıya en sık ne yol açar?

Kedide kaşıntının tek bir nedeni yoktur; aynı görünüm farklı sorunlardan kaynaklanabilir ve bazen birden fazla neden bir arada bulunur. Kedilerdeki aşırı duyarlılık kaynaklı deri hastalıklarını inceleyen çok merkezli çalışmalar, pireye karşı aşırı duyarlılığı en sık nedenler arasında gösterir. Başlıca nedenler şunlardır:

• Pireler ve pire ısırığı aşırı duyarlılığı: Kedide kaşıntının en sık nedenidir.
• Diğer dış parazitler: Kulak uyuzu akarları, deri akarları ve kepekli görünüme yol açan akarlar gibi.
• Besin hassasiyeti (besine karşı istenmeyen reaksiyon): Mamadaki bir bileşene, çoğu zaman bir proteine karşı gelişen aşırı duyarlılık.
• Çevresel alerjiler: Ev tozu akarları, polenler ve küf gibi çevresel maddelere karşı aşırı duyarlılık. Güncel veteriner dermatoloji literatüründe bu tablo "kedi atopik deri sendromu" olarak adlandırılır.
• Mantar enfeksiyonu (dermatofitoz): Halka biçimli tüysüz alanlar ve kepeklenmeyle görülebilir; insanlara ve diğer hayvanlara bulaşabildiği için önemlidir.
• İkincil bakteri ve maya çoğalması: Kaşınan ve hasar gören deride sonradan gelişir ve kaşıntıyı artırabilir.
• Stres ve davranışsal nedenler: Stres altındaki bazı kediler kendini aşırı yalayabilir. Ancak bu, diğer nedenler dışlandıktan sonra düşünülür. Kedilerde stresin etkilerini çevresel stres yazımızda anlattık.

Bu nedenlerden hangisinin söz konusu olduğunu belirtilere bakarak evde ayırt etmek mümkün değildir. Tanıyı veteriner hekim muayene ve tetkiklerle koyar.

Pire neden ilk şüphelidir?

Pire, kedide kaşıntı araştırılırken veteriner hekimin ilk dışlamak istediği nedendir. Bunun birkaç önemli gerekçesi vardır:

• Bir ısırık yetebilir. Pireye aşırı duyarlı kedilerde sorun pirenin kendisinden çok tükürüğündeki maddelere karşı gelişen bağışıklık tepkisidir. Bu kedilerde az sayıda pire bile yoğun kaşıntıyı başlatabilir.
• Pire görmemek pire olmadığı anlamına gelmez. Kediler tımar sırasında pireleri yalayıp yutabilir. Bu yüzden kaşınan kedide çoğu zaman tek bir pire bile görülmez.
• Ev kedileri de pire alabilir. Pireler eve diğer hayvanlarla, insanların giysi ve ayakkabılarıyla ya da balkon ve bahçe yoluyla girebilir. Evde köpek varsa pire kedide de sorun yaratabilir.
• Pirenin büyük kısmı kedinin üzerinde değil, ortamdadır. Pirenin yumurta, larva ve pupa evreleri halıda, kedi yatağında, koltuk aralarında ve döşeme kenarlarında gelişir. Bu nedenle yalnız kediye odaklanmak çoğu zaman yeterli olmaz; evdeki tüm hayvanlar ve yaşam alanı birlikte ele alınır.

Evde basit bir gözlem yapabilirsiniz: Kedinizi beyaz, hafif nemli bir kâğıt havlu üzerinde tararsanız düşen siyah noktalar kırmızı-kahverengi iz bırakıyorsa bu pire dışkısı olabilir. Ancak iz görmemeniz pireyi dışlamaz; sonucu mutlaka veteriner hekiminizle paylaşın.

Önemli güvenlik uyarısı: Köpekler için üretilmiş pire ürünlerini kedinizde asla kullanmayın. Bazı köpek ürünlerinde bulunan permetrin gibi maddeler kediler için zehirlidir ve ciddi sinir sistemi belirtilerine yol açabilir. Kedinize ve evdeki diğer hayvanlara hangi parazit ürününün, hangi aralıklarla uygulanacağına veteriner hekiminiz karar verir.

Deri bariyeri nedir ve kaşıntı döngüsü nasıl işler?

Bu bölüm genel fizyolojiyi anlatır. Kedinizin derisini yalnız muayene ve gerektiğinde tetkiklerle veteriner hekiminiz değerlendirebilir.

Derinin en dış katmanı olan boynuzsu katman, bir duvara benzetilebilir. Tuğlalar, ölü ve yassılaşmış deri hücreleridir (korneositler). Harç ise bu hücrelerin arasını dolduran yağlardır: başta seramidler olmak üzere kolesterol ve serbest yağ asitlerinden oluşan düzenli katmanlar. Derinin yüzeyini kaplayan yağ salgısı (sebum) ve tüy örtüsü bu duvarı dışarıdan tamamlar. Sağlıklı bir bariyer iki temel iş yapar: Derideki suyun dışarı kaçmasını sınırlar ve dışarıdaki tahriş edici maddelerin, alerjenlerin ve mikropların deriye girmesini zorlaştırır.

Kaşıntı döngüsü genel olarak şu adımlarla ilerler:

1. 1Tetikleyici: Pire tükürüğü, bir besin proteini ya da çevresel bir alerjen, aşırı duyarlı bir kedide bağışıklık sistemini harekete geçirir.
2. 2Sinyal molekülleri salınır. Deride bulunan mast hücreleri ve diğer bağışıklık hücreleri, histamin ve interlökin adı verilen ileti molekülleri gibi maddeler salgılar. Bu maddeler derideki ince sinir uçlarını uyarır ve beyne "kaşıntı" sinyali gider.
3. 3Kedi kaşınır ve yalanır. Kaşıma, yalama ve tüy koparma, boynuzsu katmanın yapısını mekanik olarak bozar.
4. 4Bariyer zayıflar. Harç katmanı aralanır, derinin su kaybı artar; alerjenler ve mikroplar deriye daha kolay ulaşır.
5. 5Döngü kendini besler. Zayıflayan deride bakteri ve mayalar daha kolay çoğalır, iltihabi tepki artar ve kaşıntı şiddetlenir. Böylece "kaşıntı, kaşıma, bariyer hasarı ve daha fazla kaşıntı" biçiminde bir kısır döngü oluşur.

Bu döngünün iki önemli sonucu vardır. Birincisi, döngüyü kalıcı olarak kırmanın yolu altta yatan nedeni bulmaktır; yalnız kaşıntıyı bastırmaya yönelik çabalar neden ortadan kalkmadıkça kalıcı sonuç vermez. İkincisi, deri bariyerinin yapı taşları besinlerden gelir; bu nedenle dengeli beslenme, sağlıklı bir deri bariyerinin korunmasında önemli bir yer tutar.

Besin hassasiyeti kaşıntı yapar mı?

Evet, yapabilir. Besine karşı istenmeyen reaksiyonlar, kedilerde kaşıntının nedenleri arasındadır ve çoğu zaman bağışıklık sisteminin mamadaki bir proteine aşırı tepki vermesiyle ilişkilidir. Bilinmesi gereken birkaç nokta vardır:

• Sorun çoğu zaman yeni değil, uzun süredir yenen bir proteindir. Aşırı duyarlılık zamanla gelişir; kedi aynı mamayı yıllarca sorunsuz yedikten sonra da belirti gösterebilir.
• Kedilerde en sık bildirilen kaynaklar sığır eti, balık ve tavuktur. Bu, bu proteinlerin kötü olduğu anlamına gelmez; kedi mamalarında en sık kullanılan proteinler oldukları için en sık karşılaşılan tetikleyiciler de onlardır.
• Belirtiler deriyle sınırlı kalmayabilir. Kaşıntıya, özellikle baş ve boyun bölgesindeki kaşıntıya; bazı kedilerde kusma, sık dışkılama ya da yumuşak dışkı eşlik edebilir.
• Her yaşta başlayabilir ve mevsimden bağımsız, yıl boyu süren bir kaşıntı tablosu çizebilir.
• Kan, tüy ya da tükürük testleri güvenilir değildir. Bilimsel değerlendirmeler, kedi ve köpeklerde besin hassasiyetini doğru belirleyen bir kan, tüy ya da tükürük testinin bulunmadığını göstermektedir. Bugün geçerli tek yöntem, veteriner hekimin planladığı eleme diyeti ve ardından yapılan yeniden deneme testidir.

Eleme diyeti nedir ve neden veteriner hekimle yapılır?

Eleme diyeti, kedinin kaşıntısında besinlerin rolü olup olmadığını anlamak için uygulanan bir tanı yöntemidir. Bir mama markası değil, belirli kurallarla ve hekim gözetiminde yürütülen bir süreçtir.

• Mama, kedinin geçmişine göre seçilir. Veteriner hekim, kedinin daha önce yediği tüm besinleri öğrenir ve buna göre ya kedinin daha önce hiç karşılaşmadığı bir protein kaynağına dayalı bir mama ya da proteinleri bağışıklık sisteminin tanımasını zorlaştıracak kadar küçük parçalara ayrılmış (hidrolize) bir mama seçer. Bazı durumlarda hekimin planladığı ev yemeği de kullanılabilir.
• Kurallar katıdır. Süreç boyunca kedi yalnız hekimin belirlediği besini alır. Ödül mamaları, sofradan verilen yiyecekler, evdeki diğer hayvanların maması, aromalı ilaçlar ve hekimin onaylamadığı tamamlayıcı yemler verilmez. Dışarı çıkan ve av yakalayan kedilerde de bu durum hesaba katılır. Küçük bir istisna bile sonucu geçersiz kılabilir.
• Zaman ister. Değerlendirme günler değil haftalar sürer. Bilimsel değerlendirmeler, kedilerin büyük çoğunluğunda sonucu görebilmek için en az sekiz haftalık bir süre öngörür. Sürenin ne kadar olacağına kedinizin durumuna göre veteriner hekiminiz karar verir.
• İyileşme tek başına tanı koydurmaz. Kaşıntı azaldığında hekim çoğu zaman eski mamaya kontrollü bir dönüş (yeniden deneme testi) planlar. Belirtiler geri dönerse besin hassasiyeti tanısı güçlenir; ardından hangi proteinin sorun yarattığı adım adım araştırılabilir.

Eleme diyetini evde kendi başınıza uygulamamanızın nedenleri vardır. Raf mamaları ve "hassas" etiketli ürünler, etiketlerinde yazmayan protein izleri taşıyabilir; bilimsel değerlendirmeler, ticari mamaların içeriği ile etiket beyanı arasında uyumsuzluklar bulunabildiğini göstermiştir. Ayrıca rastgele ve sık yapılan mama değişiklikleri, hangi besinin sorun yarattığını anlamayı zorlaştırır, kediyi gereksiz yere yeni proteinlerle tanıştırır ve doğru tanıyı geciktirir. Eleme diyetinin hangi mamayla, ne kadar süreyle ve nasıl yürütüleceği tamamen veteriner hekiminizin kararıdır.

Ne zaman veteriner hekime gidilmeli?

Kaşıntı, kediniz için rahatsız edici bir durumdur ve nedeni araştırılmalıdır.

• Kaşıntı ya da aşırı yalanma birkaç günden uzun sürüyorsa, tekrar ediyorsa ya da kedinizin uykusunu, iştahını ve davranışını etkiliyorsa randevu alın.
• Tüysüz alanlar, kabuklar, kepeklenme ya da kulak kaşıma fark ettiyseniz bunları hekiminize gösterin.
• Evdeki insanlarda ya da diğer hayvanlarda da kaşıntılı deri değişiklikleri varsa hekiminize mutlaka söyleyin; pire ve mantar gibi bazı nedenler bulaşıcıdır. İnsanlardaki belirtiler için de bir sağlık kuruluşuna başvurun.
• Şu durumlarda vakit kaybetmeden başvurun: kedinin kendini yaralayacak kadar kaşınması, açık ve sulanan alanlar, kanama, şişlik, kötü koku, baş eğme ya da denge sorunu, iştahsızlık ve halsizlik, yavru ya da yaşlı bir kedide yoğun pire görülmesi.
• Köpek pire ürünü uygulandıktan sonra titreme, kas seyirmesi, salya akması ya da nöbet görülürse bu bir acil durumdur; kedinizi hemen veteriner hekime götürün.

Hekime giderken kaşıntının ne zaman başladığını, mevsimle değişip değişmediğini, kedinizin yediği tüm mama ve ödülleri, son dönemdeki mama değişikliklerini, kullandığınız parazit ürünlerini ve tarihlerini, evde başka hayvan olup olmadığını not edin. Kaşınan bölgelerin fotoğrafları da hekiminize yardımcı olur.

Veteriner hekim nasıl bir yol izler?

Kaşıntının nedenini bulmak çoğu zaman adım adım ilerleyen bir süreçtir ve sabır gerektirir. Veteriner hekim muayeneyle başlar; gerektiğinde pire tarağıyla tarama, deri kazıntısı, deri yüzeyinden örnek alıp mikroskopla inceleme, tüy incelemesi, mantar kültürü ve kulak muayenesi gibi tetkiklere başvurabilir.

Genel yaklaşım, önce en sık ve en kolay dışlanabilen nedenlerden başlamaktır. Bu nedenle çoğu kedide ilk adım, evdeki tüm hayvanları kapsayan, hekimin belirlediği düzenli ve etkin bir parazit kontrolüdür. Kaşıntı bununla da sürüyorsa ve diğer parazitler ile mantar dışlandıysa, hekim eleme diyeti planlayabilir. Çevresel alerjiler, diğer nedenler dışlandıktan sonra konan bir tanıdır. Kaşıntıyı hafifletmek ve ikincil enfeksiyonları ele almak için hangi ilaçların, ne kadar süreyle kullanılacağı da yalnız veteriner hekiminizin kararıdır.

Kendi başınıza insanlar için üretilmiş alerji ilaçları, kortizonlu kremler ya da internette önerilen karışımlar kullanmayın. Bu ürünler kediler için uygun olmayabilir, kedinin yalamasıyla yutulabilir ve hekimin tanı koymasını zorlaştırabilir.

Evde hassas deriye nasıl özen gösterilir?

Tanı ve tedavi süreci veteriner hekimdeyken evde yapabilecekleriniz de vardır:

• Parazit kontrolünü aksatmayın: Hekiminizin önerdiği programı evdeki tüm kedi ve köpekler için düzenli uygulayın.
• Ortamı temiz tutun: Kedi yataklarını ve battaniyeleri düzenli yıkayın, halı ve koltukları sık sık süpürün; süpürge torbasını ya da haznesini evin dışında boşaltın.
• Nazik tüy bakımı: Yumuşak bir tarakla düzenli taramak tüy yumağını azaltır ve deriyi gözlemlemenize yardımcı olur. İnsan şampuanları ve hekiminizin önermediği deri ürünlerini kullanmayın.
• Uçucu yağlardan uzak durun: Çay ağacı yağı başta olmak üzere bazı uçucu yağlar kediler için zehirli olabilir; kedinizin derisine ya da tüyüne sürmeyin.
• Mamayı rastgele değiştirmeyin: Beslenme değişikliklerini hekiminizle planlayın; eleme diyeti süresince kurallara tam uyun.
• Stresi azaltın: Saklanma alanları, düzenli oyun saatleri ve öngörülebilir bir ev düzeni kedinin genel rahatlığına katkıda bulunur.
• Kaşıntı günlüğü tutun: Kaşıntının şiddetini, yeni tüysüz alanları ve beslenmedeki her değişikliği tarihleriyle not edin. Bu kayıtlar hekiminizin süreci değerlendirmesini kolaylaştırır.

Deri bariyeri beslenmeyle nasıl desteklenir?

Deri, vücudun en büyük organlarından biridir ve sürekli yenilenir; bu yenilenme için gerekli yapı taşları besinlerden gelir. Kaliteli protein, tüy ve deri hücrelerinin ana malzemesidir. Bir omega-6 yağ asidi olan linoleik asit, boynuzsu katmandaki harcın, yani seramidlerin yapısında yer alır ve derinin su kaybına karşı korunmasında rol oynar. Kediler, diğer birçok türden farklı olarak bazı yağ asitlerini vücutta yeterince üretemedikleri için araşidonik asidi de besinle almaya gereksinim duyar. Omega-3 yağ asitleri hücre zarlarının yapısına katılır. Çinko deri hücrelerinin olgunlaşmasında, biotin yağ asidi metabolizmasında görev alır; E vitamini ise yağda çözünen bir vitamin olarak hücre zarlarındaki yağların yapısıyla ilişkilidir. Dengeli ve tam bir mama bu gereksinimleri karşılamanın temelidir; ancak besinsel destek, kaşıntının nedeni bulunup ele alınmadıkça tek başına yeterli değildir.

Deri ve tüy sağlığına özen gösterilen dönemlerde, veteriner hekiminiz uygun görürse kedinizin beslenme düzenine Elixir of Itching eşlik edebilir. Elixir of Itching, hassas ciltli kediler için hidrolize protein bazlı olarak hazırlanmış, probiyotikli yaş mama ve saşe kombinasyonundan oluşan bir tamamlayıcı yemdir; uskumru bazlı ve glutensiz tarifinde hidrolize protein, reishi mantarı (Ganoderma lucidum), kekik ekstraktı (Thymus vulgaris), probiyotik kültürler, omega-3 ve omega-6 yağ asitleri, glutensiz karbonhidrat kaynakları, çinko, E vitamini, biotin ve taurin bir araya gelir; omega-3 ve omega-6 yağ asitleri normal deri bariyerinin ve tüylerin doğal parlaklığının korunmasına katkıda bulunur. Elixir of Itching bir eleme diyeti, alerji tedavisi ya da parazit kontrolünün yerine geçmez; uskumru, yani balık içerdiği için eleme diyeti uygulanan ya da balığa karşı hassasiyetinden şüphelenilen bir kedide kullanılıp kullanılmayacağına ve kedinizin beslenme planına yalnız veteriner hekiminiz karar verir.

Sıkça sorulan sorular

Kedimde hiç pire görmüyorum; kaşıntının nedeni yine de pire olabilir mi? Evet. Kediler tımar sırasında pireleri yalayıp yutabildiği için kaşınan kedide çoğu zaman pire görülmez. Pireye aşırı duyarlı kedilerde az sayıda ısırık bile kaşıntıyı başlatabilir. Bu yüzden veteriner hekim pire görülmese de önce pireyi dışlamak ister.

Hiç dışarı çıkmayan kedide pire olur mu? Olabilir. Pireler eve diğer hayvanlarla, giysi ve ayakkabılarla ya da balkon yoluyla girebilir ve gelişimlerinin büyük kısmını halı, yatak ve koltuk gibi ortamlarda tamamlar. Evdeki tüm hayvanlar için uygun parazit programını veteriner hekiminiz belirler.

Kedimin mamasını kendim değiştirerek besin hassasiyeti olup olmadığını anlayabilir miyim? Hayır. Eleme diyeti katı kurallarla, genellikle haftalar süren ve sonunda yeniden deneme testi gerektiren bir tanı yöntemidir. Mamanın seçimi, süre ve sonuçların yorumu veteriner hekime aittir. Rastgele mama değişiklikleri tanıyı zorlaştırır ve geciktirir.

Besin alerjisi kan testi ya da tüy testiyle anlaşılır mı? Bilimsel değerlendirmelere göre kedi ve köpeklerde besin hassasiyetini güvenilir biçimde gösteren bir kan, tüy ya da tükürük testi yoktur. Geçerli yöntem, veteriner hekimin planladığı eleme diyeti ve yeniden deneme testidir.

Köpeğimin pire ürününü kedime uygulayabilir miyim? Kesinlikle hayır. Bazı köpek pire ürünlerindeki permetrin gibi maddeler kediler için zehirlidir ve ciddi belirtilere yol açabilir. Kedinize yalnız veteriner hekiminizin önerdiği, kediler için üretilmiş ürünleri kullanın. Uygulama sonrası titreme ya da nöbet görülürse hemen hekime başvurun.

Deri bariyerini destekleyen tamamlayıcı yemler kaşıntının nedenini ortadan kaldırır mı? Hayır. Tamamlayıcı yemler, normal deri bariyerinin korunmasına besinsel olarak katkıda bulunabilir; ancak pire, besin hassasiyeti ya da çevresel alerji gibi nedenlerin tanısı ve tedavisi veteriner hekim tarafından yapılır. Eleme diyeti sürecinde herhangi bir ek yem için önce hekiminize danışın.

Son söz

Kedide kaşıntı çoğu zaman sessiz başlar ve gözden kaçabilir. Düzenli parazit kontrolü, pire görülmese bile pirenin akla getirilmesi, mama değişikliklerinin rastgele değil hekim planıyla yapılması ve deri bariyerinin dengeli beslenmeyle desteklenmesi, hassas deriye sahip kedilerin rahatı için temel adımlardır. Kaşıntının nedenini bulmak bir süreçtir; tanı, eleme diyeti, tedavi ve beslenme planıyla ilgili her karar için veteriner hekiminize danışın.

Kaynakça

1. 1Hobi S, Linek M, Marignac G, et al. Clinical characteristics and causes of pruritus in cats: a multicentre study on feline hypersensitivity-associated dermatoses. Veterinary Dermatology. 2011;22(5):406-413. doi:10.1111/j.1365-3164.2011.00962.x
2. 2Halliwell R, Pucheu-Haston CM, Olivry T, et al. Feline allergic diseases: introduction and proposed nomenclature. Veterinary Dermatology. 2021;32(1):8-e2. doi:10.1111/vde.12899
3. 3Santoro D, Pucheu-Haston CM, Prost C, Mueller RS, Jackson H. Clinical signs and diagnosis of feline atopic syndrome: detailed guidelines for a correct diagnosis. Veterinary Dermatology. 2021;32(1):26-e6. doi:10.1111/vde.12935
4. 4Olivry T, Mueller RS, Prélaud P. Critically appraised topic on adverse food reactions of companion animals (1): duration of elimination diets. BMC Veterinary Research. 2015;11:225. doi:10.1186/s12917-015-0541-3
5. 5Mueller RS, Olivry T, Prélaud P. Critically appraised topic on adverse food reactions of companion animals (2): common food allergen sources in dogs and cats. BMC Veterinary Research. 2016;12:9. doi:10.1186/s12917-016-0633-8
6. 6Mueller RS, Olivry T. Critically appraised topic on adverse food reactions of companion animals (4): can we diagnose adverse food reactions in dogs and cats with in vivo or in vitro tests? BMC Veterinary Research. 2017;13:275. doi:10.1186/s12917-017-1142-0
7. 7Olivry T, Mueller RS. Critically appraised topic on adverse food reactions of companion animals (5): discrepancies between ingredients and labeling in commercial pet foods. BMC Veterinary Research. 2018;14:24. doi:10.1186/s12917-018-1346-y
8. 8Cave NJ. Hydrolyzed protein diets for dogs and cats. Veterinary Clinics of North America: Small Animal Practice. 2006;36(6):1251-1268. doi:10.1016/j.cvsm.2006.08.008
9. 9Rust MK. The biology and ecology of cat fleas and advancements in their pest management: a review. Insects. 2017;8(4):118. doi:10.3390/insects8040118
10. 10Moriello KA, Coyner K, Paterson S, Mignon B. Diagnosis and treatment of dermatophytosis in dogs and cats: Clinical Consensus Guidelines of the World Association for Veterinary Dermatology. Veterinary Dermatology. 2017;28(3):266-e68. doi:10.1111/vde.12440
11. 11Watson TD. Diet and skin disease in dogs and cats. Journal of Nutrition. 1998;128(12 Suppl):2783S-2789S. doi:10.1093/jn/128.12.2783S
12. 12ESCCAP (European Scientific Counsel Companion Animal Parasites). Guideline 03: Control of Ectoparasites in Dogs and Cats. ESCCAP; güncel sürüm. www.esccap.org