Kısırlaştırılmış Kedilerde Tüy Dökülmesi ve Deri Değişimi: Hormonların Rolü

Kısırlaştırmadan birkaç hafta ya da birkaç ay sonra pek çok kedi sahibi benzer bir şey fark eder: tüy eskisi kadar parlak değildir, sırtta kepek belirmiştir, tarakta daha çok tüy kalıyordur ya da ameliyat için tıraşlanan karın bölgesi bir türlü dolmaz. Bu yazı, bu değişikliklerin arkasındaki hormonal ve metabolik mekanizmayı anlatıyor ve hangi durumların "hormon" açıklamasıyla geçiştirilmemesi gerektiğini gösteriyor.

Mevsimsel ve sorunlu dökülmeyi genel olarak nasıl ayırt edeceğinizi kedilerde tüy dökülmesi rehberimizde, ameliyatın ilk günlerindeki bakımı ise kısırlaştırma sonrası ilk 10 gün kontrol listemizde bulabilirsiniz. Baştan belirtelim: kedinizin derisinde ya da tüyünde gördüğünüz bir değişikliğin nedenini koyacak ve tedaviyi planlayacak kişi veteriner hekiminizdir.

Kısırlaştırma kedinin hormon dengesinde neyi değiştirir?

Dişi kedilerde kısırlaştırma yumurtalıkları, erkek kedilerde (kastrasyon) testisleri ortadan kaldırır. Bu organlar cinsiyet hormonlarının ana kaynağıdır: dişide östrojen ve progesteron, erkekte testosteron. Ameliyattan sonra bu hormonların kandaki düzeyleri belirgin biçimde azalır; kızgınlık döngüsü ve işaretleme gibi hormona bağlı süreçler sona erer.

Cinsiyet hormonlarının etkisi üreme sistemiyle sınırlı değildir. Deri de bu hormonlara yanıt veren bir organdır: yağ bezlerinde, tüy köklerinde (folliküllerde) ve deri hücrelerinde cinsiyet hormonu reseptörleri bulunur. Hormonlar ayrıca iştahı, enerji harcamasını ve vücut yağ oranını etkiler. Kısırlaştırma sonrası deri ve tüyde görülen değişikliklerin çoğu bu iki yolun, yani deri üzerindeki doğrudan etkiyle metabolizma üzerinden gelen dolaylı etkinin bileşimidir.

Hormonlar deri ve tüyü nasıl etkiler?

Yağ bezleri ve sebum

Deriyi ve tüyü kaplayan yağlı salgı (sebum), tüyün parlaklığını ve derinin nemini koruma kapasitesini belirleyen etkenlerden biridir. Yağ bezleri özellikle erkeklik hormonlarına (androjenlere) duyarlıdır. Kısırlaştırılmamış erkek kedilerde kuyruğun üst kısmında yağlı, kirli görünen bir bölgenin (kuyruk üstü bezinin aşırı etkinliği, "stud tail") daha sık görülmesi bu yüzdendir. Kastrasyondan sonra androjen etkisi azaldığı için birçok erkek kedide postun daha az yağlı göründüğü gözlenir. Bu çoğu zaman olumlu bir değişikliktir; ancak bazı kedilerde tüy daha mat ve kuru görünebilir.

Tüy döngüsü

Her tüy kökü büyüme (anagen), geçiş (katagen) ve dinlenme (telogen) evrelerinden geçer; dökülme, yeni tüyün eskisini itmesiyle gerçekleşir. Tüy kökü, östrojen ve androjenler için bir hedef dokudur ve deney hayvanı çalışmalarında östrojen reseptörü yolunun dinlenme evresinden büyüme evresine geçişi düzenlediği gösterilmiştir. Kedide kısırlaştırmanın tüy döngüsünü tam olarak nasıl etkilediğine dair doğrudan araştırma ise sınırlıdır. Pratikte gözlenen tablo bireyseldir: bazı kedilerde tüyün dokusunda ve yoğunluğunda hafif bir değişiklik olur, birçoğunda belirgin bir fark görülmez.

Enerji dengesi, kilo ve tımar

Kısırlaştırmanın deri ve tüy üzerindeki en sık ve en iyi belgelenmiş etkisi dolaylıdır. Araştırmalar, kısırlaştırma sonrası kedilerde enerji ihtiyacının azaldığını, iştahın ise artabildiğini göstermektedir; mama miktarı yeniden ayarlanmazsa kilo artışı kolaylaşır. Fazla kilolu bir kedi sırtının arka kısmına ve kuyruk dibine uzanmakta zorlanır. Kendini yeterince tımarlayamadığı bu bölgelerde ölü tüy birikir, keçeleşme ve kepeklenme başlar, tüy yağlı ya da dağınık görünür. Kısırlaştırılmış kedide "sırtta kepek" şikâyetinin arkasında çoğu zaman bu mekanizma vardır.

Ameliyat stresi ve tıraşlanan bölge

Anestezi ve ameliyat gibi vücut için yoğun stres oluşturan olaylardan sonra çok sayıda tüy kökü aynı anda dinlenme evresine geçebilir. Bu köklerdeki tüyler birkaç hafta ile birkaç ay sonra topluca dökülür; bu tabloya telogen effluvium denir. Dökülme genellikle yaygındır, deri sağlıklı görünür ve tüy döngüsü kendi ritmine döndükçe azalır. Ameliyat için tıraşlanan bölgede tüyün yeniden uzaması da kedilerde aylar sürebilir, çünkü kedi tüy kökleri uzun süre dinlenme evresinde kalabilir. Bu bölgede deri temiz ve sağlıklı görünüyorsa yavaş dolma tek başına endişe gerektirmez.

Kısırlaştırma kedilerde kel bölgelere doğrudan yol açar mı?

Genellikle hayır. Geçmişte kedilerde görülen simetrik tüy kaybı cinsiyet hormonu eksikliğine bağlanmış ve "endokrin alopesi" olarak adlandırılmıştı. Sonraki çalışmalar, bu tablodaki kedilerin büyük kısmında tüyün aslında kendiliğinden dökülmediğini, kedinin kaşıntı ya da rahatsızlık nedeniyle yalanarak tüyü kırıp kopardığını ortaya koymuştur. "Psikolojik" sanılan tüy kayıplarında bile kedilerin çoğunda besin kaynaklı aşırı duyarlılık ya da pire alerjisi gibi tıbbi bir neden bulunmuştur. Bu nedenle kısırlaştırılmış bir kedide kel bölge görmek "hormonlardandır" demek için yeterli değildir; altta yatan nedenin araştırılması gerekir.

Hormonları düşünmeden önce hangi nedenler elenmeli?

Veteriner hekimler deri ve tüy sorunlarını değerlendirirken sık görülen ve tedavisi planlanabilen nedenlerden başlar. Kısırlaştırılmış bir kedide de sıralama değişmez:

1. 1Dış parazitler: Pireler en sık nedendir; pire alerjisi olan bir kedide birkaç ısırık bile yoğun kaşıntıya yetebilir. Uyuz akarları (bulaşıcı bir tür olan Demodex gatoi dahil), kulak akarları ve Cheyletiella da araştırılır. Hiç dışarı çıkmayan kediler de pire alabilir; evdeki diğer hayvanlar ve ortam da değerlendirilmelidir.
2. 2Mantar enfeksiyonu (dermatofitoz): Halka biçimli ya da düzensiz kel alanlar, kırık tüyler ve pullanmayla seyredebilir. İnsanlara ve diğer hayvanlara bulaşabildiği için önemlidir.
3. 3Alerjiler: Pire alerjisi, besin kaynaklı aşırı duyarlılık ve çevresel alerjiler kedide aşırı yalanmaya ve simetrik tüy kaybına neden olabilir.
4. 4Ağrı, stres ve davranış: Karın bölgesinin sürekli yalanması ağrıya (örneğin alt idrar yolu rahatsızlıklarına), strese ya da ev ortamındaki değişikliklere eşlik edebilir.
5. 5Hormonal ve sistemik hastalıklar: Özellikle orta yaş ve üzeri kedilerde tiroit bezinin aşırı çalışması (hipertiroidi) gibi hastalıklar bakımsız, dağınık bir posta ve kilo kaybına eşlik edebilir.

Bu nedenler dışlandıktan sonra tablo kısırlaştırmaya bağlı fizyolojik bir değişim, kilo artışı ya da telogen effluvium ile açıklanabilir. Bu ayrım muayene, deri kazıntısı, tüylerin mikroskopta incelenmesi, mantar testleri ve gerektiğinde kan tahlilleriyle yapılır. Tanıyı koymak ve tedaviyi planlamak veteriner hekimin işidir.

Evde neleri izleyebilirsiniz?

• Kilo ve vücut kondisyonu: Kedinizi ayda bir aynı tartıda tartın; kaburgalarının hafif bir dokunuşla hissedilip hissedilmediğine bakın.
• Tımar davranışı: Sırtını ve kuyruk dibini yalayabiliyor mu, yoksa bu bölgeler keçeleşiyor mu?
• Tüy kaybının yeri ve biçimi: Yaygın bir incelme mi var, yoksa belirli bir bölgede kısa, kırık tüyler mi? Kırık tüyler aşırı yalanmaya işaret edebilir.
• Pire tarağı: Sık dişli bir tarakla ense ve kuyruk dibini tarayın. Beyaz bir kâğıda düşen siyah noktacıklar ıslatıldığında kırmızımsı bir iz bırakıyorsa bu pire dışkısı olabilir.
• Zaman çizelgesi: Değişikliğin ameliyattan ne kadar sonra başladığını not edin; bu bilgi hekiminiz için değerlidir.

Ne zaman veteriner hekime gidilmeli?

Aşağıdakilerden biri varsa beklemeden veteriner hekiminize başvurun:

• Belirgin bir kel bölge, kızarıklık, kabuk, yara, akıntı ya da koku varsa,
• Kediniz sık kaşınıyor, aynı bölgeyi sürekli yalıyor ya da kendini ısırıyorsa,
• Ameliyat bölgesinde şişlik, kızarıklık, akıntı ya da açılma varsa,
• Tıraşlanan bölgede deri renk değiştirdiyse, kabuklandıysa ya da kediniz orayı sürekli yalıyorsa,
• Dökülme haftalar içinde azalacağına artıyorsa,
• Kilo hızla artıyor ya da beklenmedik biçimde azalıyorsa; iştahta, su tüketiminde ya da davranışta değişiklik eşlik ediyorsa,
• Evdeki başka bir hayvanda ya da sizin cildinizde yuvarlak, kızarık lekeler belirdiyse.

Veteriner hekiminiz gerekli gördüğünde dış parazit koruma programını gözden geçirir, testlerle nedeni araştırır ve kedinize uygun beslenme planını belirler. İnternette okunan bilgilerle ya da insanlar için üretilmiş ürünlerle evde çözüm denemek tabloyu maskeleyebilir ve kediler için zararlı olabilir.

Kısırlaştırma sonrası deri ve tüy beslenmeyle nasıl desteklenir?

Kısırlaştırılmış kedide deri ve tüy sağlığının temeli iki şeydir: ideal kiloyu korumak ve tam, dengeli bir mama. Enerji ihtiyacı azaldığı için mama miktarının ya da mama türünün kısırlaştırma sonrası yeniden ayarlanması gerekebilir; bu ayarlamayı kedinizin vücut kondisyonuna göre veteriner hekiminiz yapar. Kalori sınırlanırken protein, esansiyel yağ asitleri, çinko ve B grubu vitaminleri gibi deri ve tüy için gerekli besin öğelerinin yeterli kalması önemlidir; keratin yapısı ve deri bariyeri bu öğelere doğrudan bağlıdır. Düzenli tarama da ölü tüyü uzaklaştırarak kendini tam tımarlayamayan kediye yardımcı olur.

Bu temelin üzerine, veteriner hekiminizin uygun gördüğü durumlarda deri ve tüyün fizyolojik fonksiyonlarına eşlik eden besinsel destekler düşünülebilir. Bu destekler tanının ve tedavinin yerini tutmaz.

Glow Female ve Glow Male nedir?

Glow Female ve Glow Male, web ürün kayıtlarında sırasıyla dişi ve erkek kedi ve köpeklerde deri ve tüy sağlığının korunmasına katkıda bulunan sıvı tamamlayıcı yemler olarak tanımlanır. İki üründe de ısırgan otu (Urtica dioica), dulavratotu (Arctium lappa) ve meyan kökü (Glycyrrhiza glabra) ekstraktları, beta glukan 1,3-1,6, D3 vitamini, B5 vitamini (pantotenik asit), B6 vitamini (piridoksin HCl), çinko ve D-biotin bulunur; Glow Female'de bunlara akşam sefası ekstraktı (Oenothera biennis), Glow Male'de saw palmetto ekstraktı (Serenoa repens) eşlik eder. Biotin, çinko ve B grubu vitaminleri keratin yapısının ve normal deri bütünlüğünün korunmasına katkıda bulunur; Glow Female'in ürün kaydı, kısırlaştırma sonrası değişen hormonal dönemi özellikle anar. Bu ürünler dengeli beslenmenin ve hekim bakımının yerini tutmaz: kel bölge, kaşıntı ya da deri lezyonu varsa önce nedenin veteriner hekiminiz tarafından araştırılması gerekir. Kronik bir hastalığı olan ya da düzenli ilaç kullanan kedilerde özellikle, ürünün uygun olup olmadığına ve nasıl kullanılacağına veteriner hekiminizle birlikte karar verin. Ürün ayrıntıları için Glow Female ve Glow Male sayfalarına bakabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Kısırlaştırmadan sonra tüy dökülmesi ne zaman başlar, ne kadar sürer?

Ameliyat stresine bağlı yaygın dökülme (telogen effluvium) genellikle olaydan birkaç hafta ile birkaç ay sonra fark edilir ve tüy döngüsü toparlandıkça kendiliğinden azalır. Kilo artışına bağlı kepek ve keçeleşme ise daha yavaş, aylar içinde gelişir. Dökülme artarak sürüyorsa ya da kel bölge, kızarıklık veya kaşıntı eşlik ediyorsa veteriner hekiminize başvurun.

Kısırlaştırılmış kedimin sırtında neden kepek var?

Sık nedenlerden biri kilo artışıdır: fazla kilolu kedi sırtının arka kısmına ve kuyruk dibine uzanamadığı için bu bölgeyi yeterince tımarlayamaz. Ancak kepek; pire, akar (örneğin Cheyletiella), mantar enfeksiyonu ya da beslenme yetersizliğiyle de ilişkili olabilir. Nedenin ayrımını veteriner hekiminiz yapar; kilo yönetimi gerekiyorsa planı da birlikte oluşturursunuz.

Erkek kedimin tüyü kısırlaştırmadan sonra neden daha az yağlı?

Yağ bezleri erkeklik hormonlarına duyarlıdır. Kastrasyondan sonra androjen etkisi azaldığı için birçok erkek kedide post, özellikle kuyruk üstünde, daha az yağlı görünür. Bu genellikle beklenen bir değişikliktir. Tüy belirgin biçimde kurur, pullanır ya da dökülürse veteriner hekiminize danışın.

Kısırlaştırılmış kedimdeki kel bölge hormonlardan olabilir mi?

Olası ama sık değil. Kedilerde simetrik tüy kaybının büyük kısmı, kaşıntı ya da rahatsızlık nedeniyle tüyün yalanarak koparılmasından kaynaklanır; pire, alerji ve mantar en sık nedenler arasındadır. Bu nedenler veteriner hekiminiz tarafından elenmeden bir kel bölgeyi hormonlara bağlamak doğru olmaz.

Glow Female ya da Glow Male'i hekime danışmadan başlatabilir miyim?

Önerilmez. Tamamlayıcı yemler dengeli beslenmeye ve hekim bakımına eşlik eder, ancak tanının yerini tutmaz. Deri ve tüy değişikliğinin altında parazit, mantar ya da alerji gibi bir neden varsa önce o ele alınmalıdır. Ürünü kullanıp kullanmayacağınızı ve nasıl kullanacağınızı veteriner hekiminizle birlikte belirleyin.

Son söz

Kısırlaştırma, kedinizin sağlığı ve yaşam kalitesi için değerli bir adımdır. Sonrasında tüyde görülen hafif değişiklikler çoğu zaman beklenen fizyolojik sonuçlardır ve kilo yönetimi, dengeli beslenme ve düzenli tarama ile desteklenebilir. Belirgin, inatçı ya da deri sorunlarıyla birlikte seyreden değişiklikler ise "hormondur, geçer" diye beklenmemeli; nedeni veteriner hekim tarafından araştırılmalıdır.

Kaynakça

1. 1Miller WH Jr, Griffin CE, Campbell KL. Muller & Kirk's Small Animal Dermatology. 7th ed. St. Louis: Elsevier Mosby; 2013.
2. 2Ohnemus U, Uenalan M, Inzunza J, Gustafsson JÅ, Paus R. The hair follicle as an estrogen target and source. Endocr Rev. 2006;27(6):677-706.
3. 3Oh HS, Smart RC. An estrogen receptor pathway regulates the telogen-anagen hair follicle transition and influences epidermal cell proliferation. Proc Natl Acad Sci USA. 1996;93(22):12525-12530.
4. 4Fettman MJ, Stanton CA, Banks LL, et al. Effects of neutering on bodyweight, metabolic rate and glucose tolerance of domestic cats. Res Vet Sci. 1997;62(2):131-136.
5. 5Belsito KR, Vester BM, Keel T, Graves TK, Swanson KS. Impact of ovariohysterectomy and food intake on body composition, physical activity, and adipose gene expression in cats. J Anim Sci. 2009;87(2):594-602.
6. 6Waisglass SE, Landsberg GM, Yager JA, Hall JA. Underlying medical conditions in cats with presumptive psychogenic alopecia. J Am Vet Med Assoc. 2006;228(11):1705-1709.
7. 7Hobi S, Linek M, Marignac G, et al. Clinical characteristics and causes of pruritus in cats: a multicentre study on feline hypersensitivity-associated dermatoses. Vet Dermatol. 2011;22(5):406-413.
8. 8Moriello KA, Coyner K, Paterson S, Mignon B. Diagnosis and treatment of dermatophytosis in dogs and cats: Clinical Consensus Guidelines of the World Association for Veterinary Dermatology. Vet Dermatol. 2017;28(3):266-e68.
9. 9ESCCAP. Guideline 03: Control of Ectoparasites in Dogs and Cats. European Scientific Counsel Companion Animal Parasites; güncel sürüm (esccap.org).
10. 10Brooks D, Churchill J, Fein K, et al. 2014 AAHA Weight Management Guidelines for Dogs and Cats. J Am Anim Hosp Assoc. 2014;50(1):1-11.
11. 11Watson TDG. Diet and skin disease in dogs and cats. J Nutr. 1998;128(12 Suppl):2783S-2789S.

Her kedinin hormonal yanıtı, kilosu ve deri yapısı farklıdır; bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Kedinizin tüyünde ya da derisinde fark ettiğiniz her değişiklik için veteriner hekiminize danışın.